Hà Nội cần đồng bộ hạ tầng giao thông liên vùng với tầm nhìn trăm năm

Hoàn thiện hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn hạ tầng giao thông liên vùng là điều kiện then chốt để Hà Nội phát triển đô thị đa trung tâm, phù hợp tầm nhìn trăm năm.

Nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn sẽ được triển khai

Theo quy hoạch, Hà Nội hình thành 9 cực tăng trưởng, 9 trung tâm phát triển và 9 trục động lực kinh tế. Đặc biệt, khu vực phía Đông Thủ đô được định hướng trở thành trung tâm logistics và dịch vụ quy mô lớn với diện tích khoảng 8.000 ha trong giai đoạn 2026-2035, làm gia tăng nhu cầu xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông liên vùng đồng bộ, có khả năng vận hành hiệu quả trong dài hạn và đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị xanh, thông minh.

Vùng Thủ đô Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển, chuyển đổi chiến lược với tầm nhìn quy hoạch dài hạn đến 100 năm. Hà Nội chuyển từ mô hình đô thị đơn tâm sang cấu trúc đô thị đa cực, đa trung tâm, gắn với hệ thống hành lang kinh tế và mạng lưới hạ tầng giao thông liên vùng có tính kết nối cao. Các tuyến vành đai, trục hướng tâm và hệ thống cầu vượt sông Hồng đóng vai trò xương sống định hình không gian phát triển đô thị và phân bố các cực tăng trưởng kinh tế của vùng.

Luật Thủ đô 2024 phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền Thủ đô Hà Nội trong quản lý và đầu tư hạ tầng, cho phép Hà Nội chủ động quyết định lựa chọn và áp dụng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong nước hoặc quốc tế đối với các dự án đầu tư công và các dự án đối tác công tư (PPP). Hà Nội có quyền xây dựng các quy chuẩn kỹ thuật địa phương phù hợp với đặc thù phát triển của Thủ đô nếu các tiêu chuẩn quốc gia chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Hội đồng nhân dân Thành phố Hà Nội đã ban hành Nghị quyết 40/2025/NQ-HĐND, quy định chi tiết trình tự, thủ tục lựa chọn áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong nước và quốc tế, thiết lập quy trình minh bạch gồm các bước đánh giá tính khả thi, lấy ý kiến chuyên gia và thẩm định hồ sơ nhằm đảm bảo việc áp dụng tiêu chuẩn quốc tế như AASHTO, Eurocode hoặc ISO không gây xung đột với hệ thống pháp luật quốc gia.

Hà Nội đang chuẩn bị triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn mang tính chiến lược. Dự án phát triển đại lộ cảnh quan sông Hồng với tổng mức đầu tư ước tính khoảng 855.000 tỷ đồng, bao gồm tuyến đại lộ dài khoảng 80 km dọc hai bờ sông; hệ thống giao thông công cộng tàu một ray monorail dài hơn 80 km và khoảng 3.300 ha không gian công viên, dịch vụ và du lịch được xem là trục cảnh quan và giao thông trung tâm mới của Thủ đô trong tương lai. Hà Nội triển khai các tuyến vành đai chiến lược như Đường Vành đai 4 và Đường Vành đai 5 có vai trò giảm tải cho khu vực nội đô và tạo ra mạng lưới kết nối logistics giữa Hà Nội với các tỉnh trong vùng như Bắc Ninh, Hưng Yên và Phú Thọ.

Cần hoàn thiện hệ thống quy chuẩn – tiêu chuẩn hạ tầng giao thông

Trong khi các dự án giao thông lớn rục rịch triển khai thì hệ thống quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành vẫn tồn tại nhiều hạn chế khi áp dụng cho mạng lưới hạ tầng giao thông liên vùng, nhất là sự thiếu đồng bộ về cấp hạng kỹ thuật và tải trọng thiết kế giữa các tuyến đường thuộc các địa phương khác nhau.

Trong nhiều trường hợp, các tuyến đường có tiêu chuẩn cao trong phạm vi Hà Nội lại kết nối trực tiếp với các tuyến tỉnh lộ có quy mô thấp hơn dẫn đến hiện tượng “nút thắt cổ chai” làm giảm năng lực thông hành của toàn mạng lưới. Nhiều công trình cầu, cống và đoạn đường được xây dựng theo các tiêu chuẩn cũ vẫn đang phải gánh chịu lưu lượng phương tiện vận tải ngày càng lớn, dẫn đến nguy cơ suy giảm tuổi thọ kết cấu công trình, phát sinh chi phí bảo trì lớn và làm tăng nguy cơ mất an toàn giao thông.

Rõ ràng rằng hệ thống quy chuẩn hiện hành vẫn chưa theo kịp xu hướng phát triển hạ tầng giao thông thông minh và đô thị xanh. Các tiêu chuẩn tích hợp hệ thống giao thông thông minh (ITS), quản lý dữ liệu giao thông, hạ tầng xe điện hay khai thác không gian ngầm đa tầng vẫn còn thiếu và chưa được thể chế hóa đầy đủ.

Trước bất cập này, việc hoàn thiện hệ thống quy chuẩn – tiêu chuẩn hạ tầng giao thông liên vùng cho Vùng Thủ đô Hà Nội là yêu cầu cấp thiết. Đây là nhiệm vụ kỹ thuật và là bước đi chiến lược nhằm tạo nền tảng cho quá trình phát triển đô thị bền vững, thông minh và có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Ba trụ cột chính tích hợp trong hệ thống quy chuẩn – tiêu chuẩn

Để đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn của Vùng Thủ đô, việc hoàn thiện hệ thống quy chuẩn – tiêu chuẩn cần được thực hiện theo hướng tích hợp ba trụ cột chính: đồng bộ hạ tầng giao thông liên vùng, phát triển giao thông thông minh và thúc đẩy đô thị xanh bền vững.

Theo đó, cần xây dựng một chuẩn tải trọng thiết kế thống nhất cho toàn bộ mạng lưới giao thông liên vùng. Các tuyến vành đai, trục hướng tâm, cầu vượt sông và các tuyến kết nối logistics nên áp dụng tối thiểu mức tải trọng thiết kế tương đương mô hình HL-93 theo tiêu chuẩn thiết kế cầu hiện đại. Thống nhất tải trọng thiết kế sẽ giúp loại bỏ chênh lệch kỹ thuật giữa các đoạn tuyến và giảm nguy cơ suy thoái kết cấu hạ tầng.

Các điểm chuyển tiếp giữa các địa phương cần được thiết kế theo nguyên tắc liên thông kỹ thuật, bao gồm việc duy trì mặt cắt ngang đồng nhất, bố trí đầy đủ dải phân cách an toàn, hệ thống rào chắn và bán kính cong phù hợp với tốc độ thiết kế của tuyến chính.

Các nút giao liên vùng cần được thiết kế theo dạng lập thể để đảm bảo năng lực thông hành và giảm thiểu xung đột giao thông.

Khi được kết hợp với công nghệ trí tuệ nhân tạo và mô hình “bản sao số đô thị”, các dữ liệu sẽ hỗ trợ việc dự báo nhu cầu giao thông và tối ưu hóa quy hoạch hạ tầng trong dài hạn.

Cần tích hợp đầy đủ các thành phần của hệ thống giao thông thông minh (ITS) ngay từ giai đoạn thiết kế dự án. Các tuyến đường mới nên được quy hoạch sẵn không gian lắp đặt cáp quang, cảm biến giao thông, hệ thống camera nhận diện biển số và bảng thông tin điện tử. Dữ liệu từ các thiết bị cần được kết nối trực tiếp với trung tâm điều hành giao thông thông minh của Hà Nội nhằm phục vụ công tác quản lý giao thông theo thời gian thực. Xây dựng kho dữ liệu giao thông thống nhất đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển đô thị thông minh. Dữ liệu từ hệ thống ITS có thể được tích hợp với các nền tảng quản lý đô thị như hệ thống thông tin địa lý (GIS), mô hình thông tin công trình (BIM) và mô hình thông tin đô thị (CIM). 

Cần lồng ghép các tiêu chí phát triển đô thị xanh vào hệ thống quy chuẩn hạ tầng giao thông. Các công trình giao thông lớn như nhà ga metro, bến xe trung chuyển hoặc trung tâm điều hành giao thông nên áp dụng các hệ thống đánh giá công trình xanh quốc tế như LEED, EDGE hoặc LOTUS, giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng năng lượng, nước và vật liệu xây dựng, đồng thời giảm phát thải carbon trong suốt vòng đời công trình.

Cùng với đó, khuyến khích tích hợp các giải pháp thiết kế sinh thái như mái xanh, vật liệu phản xạ nhiệt, hệ thống thoát nước bền vững và các hành lang cây xanh dọc theo các tuyến giao thông, giúp cải thiện chất lượng môi trường đô thị và còn góp phần giảm hiệu ứng đảo nhiệt và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Việc hoàn thiện quy chuẩn khai thác không gian ngầm đô thị sẽ giúp Hà Nội phát triển hệ thống đường sắt đô thị, bãi đỗ xe ngầm và các tuyến đi bộ ngầm, quản lý không gian ba chiều dưới lòng đất. Thành phố cần xây dựng các quy định cụ thể về hành lang an toàn, khoảng cách giữa các công trình ngầm và cơ chế phối hợp giữa các hệ thống hạ tầng kỹ thuật.

Hà Nội cũng cần xây dựng quy chuẩn kỹ thuật địa phương về hạ tầng giao thông liên vùng áp dụng riêng cho các dự án trên địa bàn. Quy chuẩn cần quy định rõ các yêu cầu bắt buộc về tải trọng thiết kế, tiêu chuẩn hình học, tích hợp hệ thống giao thông thông minh và các tiêu chí phát triển bền vững. Quy chuẩn cần được cập nhật định kỳ khoảng 5 năm một lần để đảm bảo phù hợp với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu giao thông trong tương lai.

Hoàn thiện hệ thống quy chuẩn – tiêu chuẩn tạo ra một nền tảng kỹ thuật thống nhất cho mạng lưới giao thông của Vùng Thủ đô Hà Nội, là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả đầu tư hạ tầng, giảm chi phí vận tải, thúc đẩy phát triển kinh tế vùng và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một Thủ đô xanh, thông minh và bền vững trong thế kỷ XXI.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ

Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường